Cümlede Anlam İlişkileri

Sözcük ve sözcük grupları, cümle içinde değerlendirildiğinden, cümlede anlam ilişkileri ve özelliklerini bütünde bulmak için sözcüklerin anlam özelliklerine dikkat etmek gerekir. Örneğin. “Kendine bakmadan beni eleştiriyorum cümlesinde “bakmak” sözcüğü “değerlendirmek” anlamını taşır. Oysa bu sözcüğün temel anlamı başkadır.

Sözcük ve sözcük gruplarının (deyimler, ad ve sıfat tamlamaları vb.) cümlenin anlamında etkili olduğunu belirttik. Bunun yanında, Türkçede cümle yapılarının da çeşitliliğinden söz etmek gerekir. Çünkü cümlenin ya pisi birleşik ise o cümlede birden fazla yargı var demektir ve bu yargıların sıralanması, birbirlerine bağlanması değişik amaçlar doğrultusunda gerçekleşebilir. Cümleler arasındaki ilgi bağlaçlar, edatlar ya da diğer dil birimleriyle kurulur.

Bu açıklamalardan sonra, cümleleri anlam bakımından yorumlamak için dikkat edilmesi gereken hususları bir kez daha belirtelim:

  1. Sözcük ve sözcük gruplarının cümleye kazandırdığı anlam
  2. Bağlaçların, edatların cümleler arasında kurduğu anlam ilişkisi
  3. Yüklemi oluşturan sözcüklerin yapı ve anlam özelliği

Karşıtlık, Anlamca Aykırılık

“ama, fakat, oysa, hem…hem, ne var ki…”

ÖRNEK
Çok güzeldir ama huyu güzel değil.

Hem gülüyor hem ağlıyordu.

Zekidir, ne var ki tembel.

Olasılık Anlamı

Bir eylemin gerçekleşmesinin kesin olmadığını belirtir.

ÖRNEK
İkinci yarışmacı her an atağa geçebilir.

Sonuç senin istediğin gibi olmayabilir.

 NOT  “-dır, -dir, -tir…” ek-eylemi de cümleye bu anlamı verir.

ÖRNEK
Annesi hastalandığı için gelmemiştir.

Şimdi o da beni düşünüyordur.

Kararlılık, Kararsızlık

ÖRNEK
Eninde sonunda bulacağım onu. (kararlılık)

Seni mutlaka arayacağım. (kararlılık)

Bundan sonra her gün spor yapacağım. (kararlılık)

Tatilde Alanya’ya mı gitsem Kuşadası’na mı? (kararsızlık)

Olanları anneme anlatsam mı acaba? (kararsızlık)

Hayıflanma, Pişmanlık

ÖRNEK
Ne yazık ki artık onu göremeyeceğim. (hayıflanma)

Keşke bunları daha önce düşünseydim. (Pişmanlık)

Sitem

Karşımızdakine kırıldığımızı, üzüldüğümüzü belirten cümlelerdeki anlamdır.

ÖRNEK
Sen, ki benim can dostumdun, böyle mi yapacaktın?

Bunu ondan beklemezdim.

Pikniğe gittiniz de bana haber vermediniz.

Kaygı Anlamı

Endişelerin dile getirildiği cümlelerde bu anlam vardır.

ÖRNEK
Tembelliğinin sonunu iyi görmüyorum.

Ya bu iş kötü olursa?…

Şaşkınlık (hayret)

Beklenmeyen bir durumla karşılaşıldığını belirtir.

Yanılma Anlamı

Tahminlerin sanıldığı gibi olmadığını ifade eder.

ÖRNEK
Beni öylece bırakıp gideceğini hiç düşünmemiştim.

Doğruları bulabileceğini sanmıştım.

Küçümseme Anlamı

ÖRNEK
Okuyacakmış da doktor olacakmış!

Burası mıydı “Çok güzel” dediğiniz yer!

Alay Anlamı

ÖRNEK
O kadar güzeldir ki görenlerin dudağı uçuklar!

Kendisi de alimdir ya!

Beğenme, Beğenmeme

ÖRNEK
Her zaman tutarlı ve dikkatlidir. (beğenme)

Bu duruma müdahale etmen hiç hoş değil. (beğenmeme)

Özveriyle çalışması arkadaşlarının takdirini topluyor. (beğenme)

Odasının çöplükten bir farkı yok. (beğenmeme)

Özlem Anlamı

ÖRNEK
Onlar ne güzel günlerdi!

Nerede o eski İstanbul!

Usanma (bezginlik) Anlamı

ÖRNEK
Her gün sana çalış demekten bıktım.

O kadar uğraştık da ne oldu sanki!

Acıma Anlamı

ÖRNEK
Kadıncağızın çektiği çile bitmiyor.

Onu öyle görünce yüreğim parçalandı.

Memnuniyet, Hoşnut Kalma Anlamı

ÖRNEK
İşlerinin iyi gitmesine sevindim.

Bu zor durumu atlatmama çok yardımcı oldu.

İstek, Dilek Anlamı

ÖRNEK
Bizimle sen de gelsen.

O evi satın alabilsem.

Dilerim, bir gün sen de mutlu olursun.

Umursamazlık, ilgisizlik

ÖRNEK
Boğazına kadar batmışsa bana ne!

Beni sevmiş sevmemiş, umurumda mı?

Öğüt Verme, Öneri Anlamı

ÖRNEK
Ev alma, komşu al. (öğüt)

Önce biraz dinlensen iyi olur. (öneri)

Emir Anlamı

ÖRNEK
Sus! Tek kelime söyleme!

Aldıklarınızı hemen yerlerine koyun!

Lütfen, aracınızı buraya park etmeyin!

Rica Anlamı

ÖRNEK
Paketleri taşımama yardım eder misiniz?

Telefon edebilir miyim?

Lütfen siz de biraz anlamaya çalışın.

Yakınma Anlamı

ÖRNEK
Ne zaman vaktinde geldi ki!

Merak edip de bir defa aramazsın.

Övme Anlamı

ÖRNEK
Ondan başkası yapamazdı bu işi.

Bence sen, dünyanın en iyi insanısın.

Gereklilik Anlamı

Fiillerin, gereklilik kipi ekiyle çekimlenmesi (-meli, -mali) ve “gerek”, “lazım” sözcükleri bu anlamı verir.

ÖRNEK
Odanı toplamalısın.

Soruları daha dikkatli okuman gerekiyor.

Uyarı – Tehdit Anlamı

De (da) bağlacı, böylece…

ÖRNEK
Bütün birikimlerini elinden alsınlar da o zaman anlarsın ne olduğunu.

Bu havada dondurma yemeye devam et, böylece hastalanırsan aklın başına gelir.

Sizin bu yaptıklarınız da müdüre bildirilecek.

Seçme Anlamı

ya….ya (da), veya

ÖRNEK
Biz gidelim veya o gelsin.

Ya sinemaya gidelim ya da bir yerde oturup sohbet edelim.

Ya dersini çalışırsın ya sınıfta kalırsın(seçme-uyarı)

Ya istediğimi hemen getirirsin ya da ben sana yapacağımı bilirim. (seçme-tehdit)

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir