Fiil Çatısı (Eylem Çatıları)

Fiil çatısı, eylemin yapılış biçimiyle ilgilidir. Eylemlerin yapılış biçimini, fiilden fiil türeten ekler belirler, Fiil çatıları iki grupta incelenir: öznesine göre ve nesnesine göre.

Öznesine Göre Fiil Çatıları

Özne, eylemi gerçekleştiren, yapan varlıktır. Öznenin durumuna göre dört çeşit çatı özelliği vardır.

Etken fiil

Eylemi gerçekleştiren, bellidir. 

ÖRNEK
“Çocuklar, oyunu severler.” cümlesinde “sevmek” eylemini kimlerin yapacağı bellidir: çocuklar. 

“Annesi ona bir oyuncak almış.” cümlesinde de “alma” eylemini gerçekleştiren, “annesi”dir.

“Ödevlerini yapmamış.” cümlesinde ise “ödev yapmayan” kişi “o” dur.

Edilgen fiil

Eylemi yapan, belli değildir. Fiile getirilen ekler “-1” ya da “-n” dir.

ÖRNEK
“Toplantı, bugün yapılacak.” cümlesinde toplantıyı kimlerin yapacağı belli değildir.

“Gördüğümüz o güzel araba çok ucuza satıldı.” cümlesinden “satma” işini kimlerin yaptığını anlayamayız.

“Törenlerde hep şiir okunuyor.” cümlesinde de “okuma” eyleminin kimler tarafından yapıldığı belli değildir.

 NOT  Edilgen çatılı fiillerin yüklem olduğu cümlelerde özne, dolaylı olarak bulunabilir.

ÖRNEK
Fırtına nedeniyle ağaçların dalları kırılmış. (Ağacın dallarını kıran, fırtınadır.)

“Açıklama, yetkililerce yapılacak.” (Açıklama yapacak olanlar, yetkililerdir.)

Düşünceleri herkesçe bilinir. (Düşünceleri bilenler, herkestir.) 

Bu fotoğraf, amatör biri tarafından çekilmiş. (Fotoğrafı çeken kişi, amatör biridir.)

Dönüşlü fiil

Öznenin yaptığı işin, tekrar kendisine dönmesi demektir. Özne, yaptığı işten kendisi etkilenir. Fiile getirilen ekler “-” ya da “-n” dir.

ÖRNEK
“Annem beni öyle görünce çok üzüldü.” cümlesinde “anne”, üzme” işini yapıyor ama kendisini üzüyor.

“Dışarı çıkmak için hemen giyindi.” giyme eylemini yapan, kendi kendine “giyin”miştir; kendini “giydir”miştir.

“Ablam, davete gitmek için süsleniyor.” cümlesinde “ablam” “süsleme” eylemini kendine yapıyor, kendini süslüyor.

İşteş fiil 

Birden çok öznenin, eylemi birlikte veya karşılıklı yaptığını ifade eder. Fiile”ş” eki getirilir.

ÖRNEK
“Kapıda karşılaştığımız zaman bir süre bakıştık.” cümlesinden “bakma” eyleminin karşılıklı yapıldığını anlarız.

“Sandalyeden düşmeme evdekiler gülüştü.” cümlesinde ise “gülme” eylemi birlikte yapılmıştır. 

Akşam, telefonla görüşürüz. (karşılıklı)

Komşular, apartmanın önünde bağrışıyorlardı. (birlikte)

İki ülke yıllarca savaştı. (karşılıklı)

 NOT  Bazı eylemler, yapı olarak işteş çatılı eylemlere benzediği halde anlamca işteş değildir. Bu fiillerde, bir süre içinde kendiliğinden meydana gelme ya da değişerek yeni bir görünüm kazanma anlamı bulunur.

Ben görmeyeli güzelleşmişsin. (“güzelleşmek” eylemi oluş bildirir ve bir tek özneyi ilgilendirir.) 

Bugünlerde iyice tembelleştin.

Annem şimdi sakinleşti.

Nesnesine Göre Fiil Çatıları

Nesne, öznenin yaptığı işten etkilenen varlıktır. Eyleme “neyi, kimi, ne” sorularını yönelttiğimizde bulabileceğimiz nesneye göre dört çeşit çatı özelliği vardır.

Geçişli fiil

Bazı eylemler, bir nesne olmaksızın gerçekleşmez. Bu eylemler, nesne alan fiillerdir. Böyle fiillere “geçişli” denir. Bir fiil tek başınayken bile, “neyi” sorusuna yanıt verebiliyorsa geçişlidir.

ÖRNEK
“kır-” Bu fiile “neyi” sorusunu yönelttiğimizde şöyle bir yanıt aldığımızı varsayalım: kalemi kırmak. Görüldüğü gibi, fiil “neyi” sorusuna yanıt veriyor. Öyleyse “kır-” fiili geçişlidir. (Nesne alabiliyor.).

Bakabilirsin:  Dilin İşlevleri

“gör-” (Soru: “Neyi görmek?” Yanıt: “Denizi görmek.”)

 NOT  Bu fiil, nesne alabilen bir fiildir. “duy-“, “bil-“, “oku-“, “bul-” vb. Bu eylemlere “neyi” sorusunu yöneltirseniz yanıt alabildiğinizi fark edersiniz. Bu eylemler, geçişlidir.

Geçişsiz fiil

Bazı eylemler, nesne almaz. Böyle eylemler geçişsizdir. Geçişli fiiller “neyi” sorusuna yanıt verebildiği halde, geçişsiz fiiller bu soruya yanıt veremez.

ÖRNEK
“gül-” Bu eyleme “neyi” sorusunu yönelttiğimizde yanıt alamayız. Örneğin, “fıkrayı gülmek” diyemeyiz. “iyileş-” eylemiyle kurulan bir cümlede de “neyi, kimi” sorularının yanıtı olan bir nesne bulunamaz. Öyleyse bu eylem de geçişsizdir.

 NOT  olur-“, “ağla-“, “dans et-” vb. Bu eylemler, nesne alamaz, geçişsizdir.

Ettirgen fiil

“-dir…”, “-t”, “-r” eklerinden biri veya ikisi, geçişli bir fiile getirilirse o fiilin geçişliliği artırılmış olur. Böyle bir fiil ettirgen çatılıdır. Bu eylemlerde “işin, başkasına yaptırılması” anlamı vardır.

ÖRNEK
duy-” fiili geçişli iken “-r” ekini alarak ikinci kez geçişli yapılabilir: Bugün toplantı yapılacağını duyurdu.

Çocuğa, şiir oku – t- tular.

Kendini kısa sürede sev-dir – di.

Evi, ablası temizle – t – tir – di. 

“sev- temizle- fiilleri, geçişli iken “-t”, “-” ve “-dir…” eklerini alarak bir daha geçişli olmuştur.

Oldurgan fiil

Geçişsiz bir fiili”-t”, “-r” veya “-dır…” ekleriyle geçişli yapmak mümkündür. Böyle bir fiile oldurgan çatılı fiil denir.

ÖRNEK
“Çocuk, arkadaşını ağla – t – mış.” “ağlamak” eylemi geçişsizken, “ağlat-” eylemi nesne alıyor (arkadaşını).

“Bana da çay doldur.” “dol-” eylemi geçişsiz, “doldur-” geçişlidir.

“Çocuğu sandalyeye oturttu.” “otur-” eylemi geçişsiz, “oturt-” geçişlidir.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir