Kaşgarlı Mahmut

Kaşgarlı Mahmut 11. yy Türk dil bilginlerindendir.

Yaşamı üzerine bilgi ancak Divânü lügâti-t Türk (Türk Dilleri Sözlüğü) adlı yapıtından elde edilen kadardır. Mahmut, ilk Türk-İslâm devletini kuran Karahanlılar soyundandır. İyi bir öğrenim gördüğü anlaşılmaktadır. Döneminde birçok bilim adamının Irak’a geldiği yıllarda o da Bağdat’a göçtü. Bu arada birçok Türk kentini gezip gördü. Türklerin gelenek ve göreneklerini yerinde öğrendi. Arapça ve Farsça’yı iyi bilen Kaşgarlı Mahmut, Türkçe’nin Hakaniye, Oğuz, Kıpçak, Argu, Çigil, Kençek ve Uygur ağızlarını da iyi konuşuyordu.

Kutadgu Bilig yazarı Yusuf Has Hacip’in çağdaşı olan Mahmut bilinen ilk Türk dilcilerindendir. Elimizdeki tek yapıtı Divanü lügâtit Türk, ilk Türkçe sözlük ve ilk dil bilgisi kitabıdır. Ayrıca İslâmlıktan önceki sözlü edebiyatımıza da ışık tutmaktadır. Kitabında verdiği malzemeler nedeniyle ona ilk halk bilimcimiz de diyebiliriz. Kitaptaki bilgilere göre, yapıtını 25 Ocak 1072’de yazmaya başlamış 10 Şubat 1074’te bitirmiştir. 1077’de Abbasî Halifesi el-Muktedi’ye sunmuştur. Mahmut, Divânü Lúgâti-t Türk’ü Türkçe’nin Arapça kadar zengin bir dil olduğunu kanıtlamak amacıyla yazmıştır. Madde başı olan sözcükler ve verilen örnekler Türkçe, açıklamalar ise Arapçadır. Kitapta alfabetik sırada 7. 500 sözcük yer almaktadır. Türk lehçelerinin ses bilgisi (fonetik), söz dizimi (sentaks) ve biçim bilimi (morfoloji) üzerine bilgilerin yanında sözcüklerin açıklanmasında atasözlerinden (savlardan), ağıtlardan (sagulardan), destanlardan, koşuk denen şiirlerden örnekler de verilmektedir.

Divânü lügâti-t Türk 1908’de İstanbul’da ortaya çıktı. Önce 1915-1917 yıllarında 3 cilt olarak bastırıldı. Türkçe baskıya hazırlığı Besim Atalay tarafından yapılarak TDK’ca yayımlandı. Daha sonraki baskısı Prof. Ahmet Caferoğlu tarafından hazırlanıp MEB’ınca 1970’de yapıldı. 

Bakabilirsin:  Adalet Ağaoğlu

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir